Giriş
Çek, ticari hayatta güven unsuruna dayalı olarak kullanılan, ancak hukuki sonuçları son derece ciddi olan bir kıymetli evraktır. Uygulamada çoğu zaman çekin yalnızca bir ödeme aracı olduğu düşünülse de, karşılıksız kalması hâlinde hem icra hukuku hem de ceza hukuku bakımından önemli sonuçlar doğurur.
Karşılıksız çek ne yapılır, çek nasıl tahsil edilir, çek icra takibi nasıl başlatılır, çek alacağı nasıl tahsil edilir ve borçlu ödeme yapmazsa hangi yollara başvurulur gibi sorular, uygulamada en sık araştırılan konular arasında yer almaktadır. Bu nedenle çekin icrası sürecinin doğru ve hukuka uygun şekilde yürütülmesi büyük önem taşır.
Çekin Hukuki Niteliği
Çek, 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nda düzenlenen ve kıymetli evrak niteliğini haiz bir ödeme aracıdır. Hukuki niteliği itibarıyla çek, kayıtsız ve şartsız bir bedelin bankaya havale edilmesi anlamına gelir.
Çek Bir Kıymetli Evraktır
Çek, içerdiği hakkın senetten ayrı ileri sürülememesi ilkesine tabidir. Çekten doğan hak, senede sıkı sıkıya bağlıdır.
Çek Soyut Borç İlişkisi Doğurur
Çek, düzenlenmesine sebep olan temel ilişkiden bağımsızdır. Bu nedenle çek borcu, kural olarak temel ilişkinin geçersizliğinden etkilenmez.
Çek Bir Ödeme Aracıdır
Çek hukuken kredi aracı değil, doğrudan ödeme aracıdır. Bu nedenle düzenlendiği anda karşılığının bankada bulunması gerekir.
Çekin Bankaya İbrazı ve Karşılıksız Çek
Çek, kanunda öngörülen süre içinde bankaya ibraz edilmelidir. İbraz süresi içinde bankaya sunulan çekin karşılığının bulunmaması hâlinde banka tarafından karşılıksızdır işlemi yapılır.
Çek ibraz süreleri:
- Aynı yerde ödenecekse: 10 gün
- Farklı yerde ödenecekse: 1 ay
İleri Tarihli Çek (Vadeli Çek) Nedir?
Normal şartlarda görüldüğünde ödenmesi gereken bir çek, yukarıda belirtilen geçici hüküm nedeniyle ileri tarihli olarak düzenlenebilmekte ve çek bedelinin tahsil edilebilmesi için üzerinde yazılı tarihin beklenmesi gerekmektedir. Bu sebeple, uygulamada çek, ödeme aracı olmaktan uzaklaşarak kredi aracı gibi işlem görmeye başlamıştır.
İleri tarihli bir çekin, üzerinde yazılı tarih beklenmeksizin bankaya ibraz edilmesi hâlinde ise:
- Muhatap banka çekle ilgili hiçbir işlem yapmaz,
- Çek hamile iade edilir,
- Hesapta yeterli karşılık bulunsa dahi ödeme yapılmaz,
- Çekin karşılıksız olması durumunda dahi “karşılıksızdır” şerhi düşülmez.
Bu durumda hamilin:
- Çeke “karşılıksızdır” işlemi yaptırabilmesi,
- Keşideci hakkında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı uygulanmasını talep edebilmesi,
- İcra veya diğer hukuki takip yollarına başvurabilmesi
için, çek üzerinde yazılı bulunan düzenleme tarihinin (fiilî vadenin) gelmesini beklemesi gerekmektedir.
Çek Kanunu’nun Geçici 3. maddesinde yapılan son değişikliklerle, ileri tarihli çek keşide edilebilmesine ilişkin bu istisnai uygulamanın süresi 31/12/2028 tarihine kadar uzatılmıştır. Böylece ileri tarihli çek uygulaması, kanun koyucu tarafından belirli bir süre daha devam ettirilmiştir.
Uygulamada konuya ilişkin en büyük sorun, vadeli çekin düzenlenmesi akabinde, vade henüz gelmeden şirketin yetkililerinin değiştirilerek, bankalar nezdinde çekin yetkisiz kişiler tarafından imzalandığı sonucuna varılmasıdır. Bankanın yapacağı inceleme sonucunda çekin arkasına “keşideci imzası ile bankamız kayıtlarında bulunan imza birbirini tutmadığından işlem yapılamamıştır” şeklinde bir ibare yazılacak, bu durumda karşılıksız çek keşide etme suçu oluşmayacağı gibi çekin icrası da güçleşecektir.
Yargıtay konuya ilişkin vermiş olduğu kararlarda, uygulamada ileri tarihli çek yazılmasının var olduğunu, ancak vadeli çekin imza tarihi konusunda ispatın ancak her iki tarafın da imzasını içeren bir belge ile olacağını ifade etmiştir.
Çekin İcraya Konulması (Çek İcra Takibi)
Karşılıksız çıkan çek için alacaklı, mahkemeye gitmeden doğrudan icra takibi başlatabilir. Çek, ilamsız icra yoluyla takibe konu edilebilen güçlü bir belgedir.
Alacaklı şu kalemleri talep edebilir:
- Çek bedeli
- Faiz
- Çek tazminatı
- Masraflar ve vekâlet ücreti
Yetkili İcra Dairesi
Çek icra takibinde yetkili icra daireleri:
- Çekin düzenlendiği yer
- Borçlunun yerleşim yeri
- Ödeme yeri
Borçlunun İtiraz Hakkı
Borçlu, icra takibine süresi içinde itiraz edebilir. Bu durumda takip durur ve alacaklı itirazın kaldırılması veya iptali yoluna başvurmak zorundadır. Bu aşamada çekin şekil şartlarına uygun olup olmadığı büyük önem taşır.
Çekle İlgili Cezaî Sonuçlar
Karşılıksız çek düzenlenmesi, belirli şartlar altında çek düzenleme ve çek hesabı açma yasağı gibi yaptırımlara yol açabilir. Bu nedenle çek yalnızca ticari değil, aynı zamanda ciddi hukuki sorumluluk doğuran bir belgedir.
Sonuç
Çekin icrası, doğru yürütülmesi gereken teknik bir süreçtir. Karşılıksız çek durumunda zamanında ve doğru hukuki adımlar atılmazsa alacağın tahsili zorlaşabilir.
Bu nedenle çek tahsili, icra takibi ve hukuki süreçlerin uzman desteğiyle yürütülmesi, hak kaybı yaşanmaması açısından büyük önem taşır.
← Makalelere Geri Dön